Bir zamanlar, uluslararası enerji dinamiklerindeki değişimlere ve Türkiye’nin bu sahadaki olanaklarına dair konuşmaya başladığımızda, genellikle duyduğumuz karşılık temkinli bir sessizlikti. O dönemlerde Ulusal Kanal’da yayımlanan “Biz Yaparız” programında bu meseleyi gündeme taşımak, vatanımızın geleceği için sorumluluk paylaşma çabasındaydık. Bugün, TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında gerçekleştirilen işbirliği anlaşması ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu alana ifade ettiği önem, konunun artık somut bir zemine oturduğunu ortaya koymaktadır. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumlulukla, vatanseverliğin gerektirdiği sabırla ve halkımıza karşı hissettiğimiz vicdani yükümlülükle, savunma sanayiye odaklanarak detaylı bir şekilde inceleyeceğiz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikalarında, fosil yakıtların azalması ve jeopolitik krizlerin doğurduğu arz güvenliği sıkıntıları doğrultusunda köklü bir değişim yaşanmaktadır. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynakları önemli bir yere sahiptir, ancak modern sanayi toplumlarının ve özellikle kritik altyapıların ihtiyaç duyduğu sürdürülebilir “baz yük” enerjisini tek başlarına karşılayabilme kapasitesine sahip değillerdir. Bu durum, nükleer enerjinin yeniden gündemimize girmesine neden olmuştur.

Son yirmi yıl içinde Türkiye, jeopolitik ihtiyaçlar ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda geliştirdiği savunma sanayisinde hızlı bir büyüme sürecine girmiştir. Sektörün 2025 yılı itibarıyla 10 milyar doları aşan ihracatı ve rekor seviyeye ulaşan Ar-Ge harcamaları, bu alandaki ürün ve teknoloji geliştirme kabiliyetimizin ne denli geliştiğini göstermektedir. Ancak bu büyük endüstriyel kapasite; kompozit imalat fırınları, rüzgar tunelleri, süper bilgisayar simülasyon merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yüksek enerji tüketen tesislerin elektrik ve ısı taleplerini de önemli ölçüde artırmıştır.

Sektörel enerji tüketimini sayılarla ifade etmek, konunun ciddiyetini anlamak açısından çok önemlidir. ASELSAN’ın tesislerinde yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) civarındadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi faaliyetleri bu rakamı kat kat aşmaktadır; benzer şekilde MKE ve ROKETSAN gibi firmaların elektrokimyasal süreçleri de yüksek yoğunlukta enerji talep etmektedir. Türk savunma sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) aralığında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerji taleplerinin geleneksel yollarla, ulusal şebeke üzerinden karşılanması, savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi durumlarda telafisi mümkün olmayan riskler barındırmaktadır. Bu açığı kapatmanın yolu, “ada modunda” otonom çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Ve bu mikroşebekenin ana bileşeni, kesinlikle toryum ile çalışan SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha fazla bulunan, kendi başına nükleer silah yapımında kullanılamayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi oldukça az olan stratejik bir hammadde olarak değerlendirilmektedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde bilinen toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin dünya çapında en zengin yataklarına sahip ülkeler arasında Hindistan ve Brezilya ile birlikte öne çıkmaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin sadece Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervin yaklaşık 380 bin ton civarında olduğu belirlenmiştir. Bununla birlikte, Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın geniş kapsamlı jeolojik değerlendirmeleri sonucunda, Malatya ve Isparta gibi potansiyel bölgelerin de dahil edilmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğu, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sine sahip olduğu ortaya konmaktadır. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile, yüksek verimlilikteki yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını uzun yıllar boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahip olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. Bu toprakların derinliklerinde yatan bu zenginlik, bir nimet olmanın ötesinde, onu değerlendirecek bilimsel iradeyi göstermemiz için bize yüklenmiş bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılması, doğrudan bölünebilen bir yakıt olan Uranyum-235’i yakmanın gerektirdiği fiziksel altyapıdan daha karmaşık bir yapı gerektirir. Toryum-232, reaktör kalbinde bir nötron alarak Toryum-233’e dönüşür, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233 ve nihayetinde bir beta bozunumu daha geçerek mükemmel bir nükleer yakıt olan, bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşür.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki öncüsü, merhum parçacık fiziği uzmanı Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık hocamızın liderliğindeki “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” kavramıyla tanımlanmıştır. Bu modelde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktörün merkezinde bulunan ağır bir metal hedefe çarptırılarak yoğun bir nötron akışı oluşturmakta ve sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesine yardımcı olmaktadır. Bu sistemin en yenilikçi yönü, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmasıdır. Hızlandırıcının elektriği kesildiğinde, proton demeti durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon tepkimesi milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde karşılaşılan erime kazalarının teorik olarak mümkün olmasını imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu yazıyı kaleme alırken içimiz buruk, vicdanımız ise ağır. Çünkü Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun süre beklemeye almaya zorlamış ve bu bilim alanındaki ilerlemeyi ciddi bir darbe ile sekteye uğratmıştır. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başarabilen ve bu vizyonları somut projelere dönüştürebilen nadir bir bilim insanıydı.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arkasında sabotaj olabileceği, Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist güçlerin etkisinin olabileceği iddialarını gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olmasından dolayı hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık hocamızın bu ifades